مهم‌ترین موضوع در دین پس از ایمان به خدا، حلال و حرام است:

هر کس در ازدواج و کار موفق باشد در زندگی موفق است:

انسان در دنیاست برای پرداخت بهای آخرت:

﴿ يا أيها الإنسان إنك كادح إلى ربك كدحاً فملاقيه ﴾

﴿ ای انسان! تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می‌روی و او را ملاقات خواهی کرد ﴾

[ انشقاق:6 ]

﴿ يا أيها الإنسان إنك كادح إلى ربك كدحاً فملاقيه ﴾

﴿ ای انسان! تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می‌روی و او را ملاقات خواهی کرد ﴾

[ انشقاق:6 ]

سیستم و نظام دنیا یک چیز است و نظام آخرت چیز دیگریست:

(( أعْدَدْتُ لعباديَ الصالحين ما لا عين رأتْ ولا أذن سمعتْ، ولا خطَر على قلبِ بَشَرْ ))

(( برای بندگان صالح خودم چیزهایی را فراهم آورده‌ام که نه چشمی دیده و نه گوشی شنیده و نه بر قلب بشری خطور کرده است ))

[ بخاری و مسلم و تزمدی از ابوهریره ]

﴿ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ ﴾

﴿ مگر كسانى كه پروردگار تو به آنان رحم كرده و براى همين آنان را آفريده است ﴾

[ هود آیه:119 ]

وقتی انسان از این دنیا می‌رود تنها از کاری که دلیل وجودش در این دنیاست (و آن را انجام نداده) پشیمان می‌گردد:

﴿ حتى إذا جاء أحدهم الموت قال رب ارجعون لعلي أعمل صالحا فيما تركت كلا إنها كلمة هو قائلها ومن ورائهم برزخ إلى يوم يبعثون ﴾

﴿ تا آن‌گاه كه مرگ يكى از ايشان فرا رسد مى‏گويد: پروردگارا، مرا (به دنیا) بازگردانيد شايد من در آن‌چه وانهاده‏‌ام كار نيكى انجام دهم (به او می‌گویند) نه چنين نیستريال اين سخنى است كه او می‌گوید و پیش رویشان برزخى است تا روزى كه برانگيخته می‌شوند ﴾

[ سوره‌ی مؤمنون: 100 ]

(( إنكم لن تسعوا الناس بأموالكم فسعوهم بأخلاقكم ))

(( شما هرگز نمى‌توانيد همه‌ی مردم را از اموال خود بهرمند سازيد، پس با آنان با اخلاق برخورد كنيد ))

[ ابو یعلی از ابوهریره ]

(( لا صدقة ولا جهاد فبم تدخل الجنة؟ ))

(( نه صدقه¬ای و نه جهادی، پس با چه چیزی وارد بهشت می‌شوی؟ ))

[ حاکم از ابن خصاصیه ]

﴿ إنما نطعمكم لوجه الله لا نريد منكم جزاء ولا شكورا إنا نخاف من ربنا يوماً عبوساً قمطريراً ﴾

﴿ ما فقط براى خشنودى خداست كه به شما غذا می‌دهیم و پاداش و سپاسى از شما نمى‏خواهيم ما از پروردگارمان از روز عبوسى سخت، هراسناكيم ﴾

[ انسان: 9 ]

کار نیک بهای آخرت است:

خداوند متعال برای این که انسان کار کند آسمان‌ها و زمین را برایش مسخر و رام ساخت:

﴿ هو الذي جعل لكم الأرض ذلولاً فامشوا في مناكبها وكلوا من رزقه وإليه النشور ﴾

﴿ اوست كسى كه زمين را براى شما رام گردانيد، پس در فراخناى آن رهسپار شويد و از روزى [خدا] بخوريد و رستاخيز به سوى اوست ﴾

[ ملک: 15 ]

﴿  وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ ﴾

﴿ و آن‌چه را در آسمان‌ها و آن‌چه را در زمين است به سود شما رام كرد همه از اوست ﴾

[ جاثيه: 13 ]

کار بخشی از دین انسان است:

﴿ هو الذي جعل لكم الأرض ذلولاً فامشوا في مناكبها وكلوا من رزقه وإليه النشور ﴾

﴿ اوست كسى كه زمين را براى شما رام گردانيد، پس در فراخناى آن رهسپار شويد و از روزى [خدا] بخوريد و رستاخيز به سوى اوست ﴾

[ ملک:15 ]

کار ارزش والایی در دین دارد:

گناه بزرگی است که توانایی کسب رزق و روزی داشته باشید اما با اصرار، از مردم طلب کنید:

(( لا تحل الصدقة لغني ولا لذي مرة قوي ))

(( صدقه نه برای بی نیاز و توانگر حلال است و نه برای کسی که بدنی نیرومند دارد ))

[ ابن حبان از عبد الله بن عمرو بن العاص  ]

(( الذي يسأل من غير حاجة كمثل الذي يلتقط الجمر ))

(( كسى كه بدون احتياج، گدايى مى‌كند، همانند كسى است كه اخگرى از آتش به كف گيرد ))

[ بیهقی و ابن خزیمه در صحیح خود از حبشی ابن جناده  ]

(( ومن سأل الناس ليُثري به ماله كان خموشاً في وجهه يوم القيامة، ورضفاً يأكله في جهنم فمن شاء فليقلل، ومن شاء فليكثر ))

((  و هرکس از مردم گدایی کند تا با آن مال اندوزی نماید در روز قیامت به سان خراشی بر سیمایش خواهد بود و سنگ داغی که در جهنم می‌خورد، بعد از این هر کس می‌خواهم این کار را کم کند و هر کس می‌خواهد زیاد کند ))

[ تزمدی از حبشی ابن جناده ]

(( إن الإنسان لا يزال يسأل الناس حتى يأتي يوم القيامة وما في وجهه مزعة لحم ))

(( انسان همواره از مردم درخواست می‌کند تا این‌که روز رستاخیز فرا می‌رسد و در سیمایش تکه گوشتی باقی نمانده است (هیچ قدر و منزلتی ندارد)  ))

[ از ابن عمر ]

﴿ للفقراء الذين أحصروا في سبيل الله لا يستطيعون ضربا في الأرض يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف تعرفهم بسيماهم لا يسألون الناس إلحافا وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم ﴾

﴿  (صدقات) مخصوص فقیرانی است که در راه خدا بازمانده و ناتوان شده‌اند و توانایی آن‌که در زمین بگردند (و کاری پیش گیرند) ندارند و از فرط عفاف چنانند که هر کس از حال آن‌ها آگاه نباشد پندارد غنی و بی‌نیازند، به (فقر) آن‌ها از سیمایشان پی می‌بری، هرگز چیزی از کسی درخواست نکنند و هر مالی انفاق کنید خدا به آن آگاه است. ﴾

[ بقره: 273 ]

داستانی در سنت شریف نبوی که مفاهیم بسیار مهمی دارد :

(( إن بيوتي في الأرض المساجد وإن زواري فيها هم عمارها فطوبى لعبد تطهر في بيته ثم زارني وحق على المزور أن يكرم الزائر ))

(( خانه‌های من روی زمین مسجدهایند و کسانی که به آن‌جا می‌آیند آن‌ها را آباد می‌سازند پس خوشا به حال بنده‌ای که در خانه‌اش خود را پاکیزه کند و سپس مرا دیدار کند و بر میزبان است که مهمان را گرامی بدارد ))

[ ابو نعيم از ابو سعيد خدري ]

انسان نباید در طلب علم نسبت به وقتش بخل ورزد:

(( من طلب العلم تكفل الله له برزقه ))

(( هر كه دانش بجويد، خداوند روزى او را به عهده گيرد ))

[ خطیب، دیلمی و ابن عساکر از زیاد ابن حارث صدائی ]

کسی که به خاطر امر مهمی از مردم درخواست می‌کند چیزی بر او نیست:

(( إن المسائل كدوح يكدح بها الرجل وجهه ))

(( تکدی و دست‌درازی خراشی است که انسان در چهره‌اش ایجاد می‌کند ))

(( إن المسائل كدوح يكدح بها الرجل وجهه فمن شاء أبقى على وجهه ومن شاء ترك إلا أن يسأل ذا سلطان أو في أمر لا يجد منه بدا ))

(( درخواست [مال] از دیگران همانند زخم و جراحت است؛ زخم و جراحتی که انسان در چهره‌اش ایجاد می‌کند. پس هر کس می‌خواهد چهره‌اش سالم بماند [خویشتن‌داری به خرج داده و درخواست مال نکند] و هر کس می‌خواهد چنین نکند. مگر این‌که از شخص قدرتمندی [حاکم و پادشاه که بیت المال در اختیار اوست] طلب کند یا در موردی که ضرورت داشته و ناچار باشد چنین نماید ))

[ از ابو شیبه، ابو داود و تزمدی که آن را صحیح دانسته و نسائی و این حبان به نقل از سمره بن جندب ]

(( تحملت حمالة ـ الإنسان أحياناً يكون في خصومة بين فريقين، وهناك قتلى وثأر يدفع من ماله الخاص دية القتلى وينهي الموضوع، كما فعل هرم بن سنان في الجاهلية لما أوقف حروب دامت عشر سنوات وزهير بن أبي سلمى مدحه في شعره ـ فأتيت النبي صلى الله عليه و سلم أسأله فيها فقال : أقم حتى تأتينا الصدقة فنأمر لك بها ثم قال : يا قبيصة إن المسألة لا تحل إلا لأحد ثلاثة : رجل تحمل حمالة فحلت له المسألة ـ تحملها حقناً للدماء، هذا الإنسان بطل دفع ماله وركب على نفسه الدين ولم يبق معه ليوفي ـ حتى يصيبها ثم يمسك ورجل أصابته جائحة اجتاحت ماله ـ محله احترق، بضاعته غرقت ـ فحلت له المسألة حتى يصيب قواما من عيش أو قال : سدادا من عيش ورجل أصابته فاقة فحلت له المسألة حتى يقول ثلاثة من ذوي الحجا من قومه : لقد أصابت فلانا فاقة فحلت له المسألة حتى يصيب قواما من عيش أو قال : سدادا من عيش فما سواهن من المسألة يا قبيصة سحت يأكلها صاحبها سحتا  ))

(( پرداخت مالی را بر عهده گرفتم. انسان گاهی در میان دشمنی در بین دو گروه قرار می‌گیرد و کشتاری صورت می‌گیرد و انتقام ایجاد می‌شود و از مال خودش دیه¬ی کشته‌ها را می‌پردازد و موضوع خاتمه می‌یابد. همان کاری که هرم ابن سنان در دوران جاهلیت هنگام اتمام جنگ‌هایی که ده سال به طول انجامید انجام داد و زهیر ابن ابی سلمی در شعرش او را ستود. بنابراین نزد پیامبر صلی الله علیه و سلم آمدم تا از او درخواست کمک کند. رسول الله فرمود: نزد ما بمان تا برایمان صدقه برسد و دستور دهم تا از آن به تو بدهند. سپس فرمود: ای قبیصه، درخواست کمک جایز نیست مگر برای سه نفر: فردی که (به منظور اصلاح میان مردم) پرداخت مالی را به عهده گرفته باشد که در این حالت درخواست کمک برای او جایز است، آن را بر عهده گرفته تا از خونریزی جلوگیری کند، این شخص قهرمانیست که مالش را می‌دهد و قرض و بدهی را به گردن می‌گیرد و چیزی برایش نمی‌ماند که بدهد تا این که به آن می‌رسد و دیگر درخواست نمی‌کند و مردی که به مصیبتی گرفتار شده و مالش از بین رفته است، مغازه‌اش آتش گرفته، کالاها و وسایلش غرق شده است، می‌تواند طلب کمک کند تا وقتی که زندگی‌اش سر و سامان بگیرد یا گفت: روی پای خود بایستد و مردی که به فقر و نداری گرفتار شده چنان که سه نفر از خردمندان قومش بگویند: فلانی دچار تنگدستی شده است، برای او هم درخواست کمک جایز است تا وقتی که زندگی‌اش سر و سامان بگیرد یا گفت: روی پای خود بایستد. (سپس رسول الله فرمود:) ای قبیصه! درخواست کمک برای غیر این‌ها حرام است و گیرنده آن حرام می‌خورد ))

[ ابن ابی شیبه، مسلم، ابوداود و نسائی از قبیصه ابن مخارق ]

(( لأن يأخذ أحدكم حبله فيأتي بحزمة من حطب على ظهره فيبيعها فيكف الله بها وجهه خير له من أن يسأل الناس أعطوه أو منعوه ))

((  اگر یکی از شما طناب‌هایش را برداشته و یک پشته چوب را بر پشتش حمل نموده و بیاورد و آن را بفروشد تا آبرویش را حفظ کند، برای او بهتر از آن است که به سوی مردم دست دراز کند، چیزی به او بدهند یا ندهند ))

[  متفق علیه از زبیر ابن عوام ]

حکمت این که کار حلال طاقت فرسا و درآمدش کم است و کار حرام تلاشش اندک و درآمدش زیاد است:

(( من بات كالاً في طلب الحلال بات مغفوراً له ))

(( كسى كه بعد از تلاش در طلب حلال بيتوته و استراحت كند، او آمرزيده شب را به صبح مى‌آورد ))

[ ابن عساکر از انس ]

انسان در خرید و فروش باید به صداقت و امانت داری پایبند باشد:

(( لأن يأخذ أحدكم حبله فيأتي بحزمة من حطب على ظهره فيبيعها فيكف الله بها وجهه خير له من أن يسأل الناس أعطوه أو منعوه ))

((  اگر یکی از شما طناب‌ش را برداشته و یک پشته چوب را بر پشتش حمل نموده و بیاورد و آن را بفروشد تا آبرویش را حفظ کند، برای او بهتر از آن است که به سوی مردم دست دراز کند، چیزی به او بدهند یا ندهند ))

[ متفق علیه از زبیر ابن عوام ]

هر کس درآمدش بر پایه¬ی خوردن مال مردم باشد دنیا و آخرت را از دست می‌دهد:

﴿ إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ ﴾

﴿ بی تردید به قهر گرفتن و مجازات پروردگارت بسیار سخت است ﴾

[ بروج:12 ]

﴿ بی تردید خدا خود روزی دهنده و صاحب قدرت استوار است ﴾

[ ذاريات: 58 ]

شرط‌های کار حلال:

انسان در هر چیزی باید به دنبال حلال باشد:

(( أطب مطعمك تكن مستجاب الدعوة ))

(( غذایت را پاک کن تا دعایت اجابت گردد ))

[ طبرانی از عبدالله ابن عباس ]

جستجوی کامل حلال بزرگترین چیز در دین است:

(( ركعتان من ورع خير من ألف ركعة من مخلط ))

(( دو رکعت نماز از شخص پرهیزگار از هزار رکعتِ شخص پریشان برتر است ))

[ الجامع الصغير از انس ]

خداوند متعال انسان پرهیزکار را هدایت می‌کند:

(( ما ترك عبد شيئاً لله إلا عوضه الله خيراً منه في دينه ودنياه ))

(( هر بنده‌ای به خاطر خدا از چیزى بگذرد، خداوند بهتر از آن را در دین و دنیایش به اوعوض خواهد داد ))

[ الجامع الصغير از ابن عمر ]